Бөтендөнья Татар конгрессы каршындагы “Ак калфак” иҗтимагый оешмасы җитәкчесе Кадрия Идрисова белән үткәнебез һәм киләчәгебез, чынбарлык һәм хыяллар турында

Милләт язмышы – хатын-кыз кулында. Ул үткән белән киләчәкне бәйләп тотмаса, буыннар чылбыры өзелә. Бөтендөнья Татар конгрессы каршындагы “Ак калфак” иҗтимагый оешмасы татар хатын-кызының әнә шул җитди миссиясен халыкка җиткерү белән шөгыльләнә. Оешма җитәкчесе  Кадрия Идрисова белән үткәнебез һәм киләчәгебез, чынбарлык һәм хыяллар турында сөйләштек.

– Кадрия Рәисовна, ниләр белән янып-көеп йөрисез? “Ак калфак” оешмасын җитәкләргә алынган вакыт белән чагыштырганда, бүген нинди яңалык­лар бар?

– Бу эшне кемнең күңеле куша, шул кешегә йөкләргә кирәк. Шул чакта гына “Ак калфак”ны җигелеп тартып алып барып була. Шулай булганда гына уңышлар күзгә күренә башлый. Бу эшкә Мәдәният министрлыгында идарә эшләрен алып барганда чакырганнар иде. Башта икеләнебрәк калдым. Айрат Сибагатуллин, Кадрия, син икесен дә алып бара аласың, дип әйткәч, ышаныч артты. Сер түгел, авыр булды. Ә инде лаеклы ялга чыккач, “Ак калфак” белән генә шөгыль­ләнә башладым. Дөрес, министрлыктан иҗтимагый оешмага китәргә теләвемне башта аңлама­дылар. Мичтән ипине дә вакытында ала белергә кирәк, юкса ул көячәк бит. Һәр эшнең дә үз вакыты бар. Матур килә, матур китә белергә кирәк. Гыйнварда “Ак калфак” эшенә ныклап керештек. Нинди генә фикер белән керсәң дә хуплаучы җитәкче Ринат Зиннур улы Закиров булу – һәр эшкә алынырга мөмкинлек бирә. Шулай итеп, узган елның маенда хатын-кызларның беренче форумын үткәрдек.

– “Ак калфак”ның миссиясен нәрсәдә күрәсез?

– Иң беренче чиратта, югалткан һөнәр, йола, гореф-гадәтләрне тормышыбызга кире кайтару. Без бит хәтта саф татар исемнәрен дә җуйганбыз. Югалтулар аш-су өлкәсендә дә, киемдә дә шактый. Татар дигән төшенчә кулланыштан төшеп кала кебек. Киемдә дә күбрәк мөселманча дигәне өстенлек итә. Аллаһы Тәгалә юкка гына милләтләрне барлыкка китермәгән бит инде. Бу җәһәттән балаларга биергә, җырларга, сурәткә төшерергә ярамый дигән фикерне сеңдерүдән сакланырга кирәк. Бу – безгә ятышлы эш түгел. Чөнки без – мөселманның татары. Моны аңлап эш йөртүчеләр дә бар. Әйтик, Уфа каласындагы “Ихлас” мәчетенең имам-хатыйбы Мө­хәм­мәт хәзрәт Галләмов гыйба­дәтханә каршында “Илаһилар” ансамбле оештырган. Алар белән күбебез “Җырлыйк әле” тапшыруы  аша танышты. Менә шундый чыгышлардан соң, милли кием үрнәкләрен яңадан торгызасы иде дигән фикер тагын да ныгый. Әгәр без һаман да Европа стилендә киенеп, Европа ризыкларын ашасак, үз йөзебезне, асылыбызны югалтачакбыз.

Шулай итеп, бала туганнан соң үткәрелә торган йолалардан алып, кешене гомере буе озата барган һәр нәрсә турында мәгълүмат туп­лап халыкка җиткерә башладык. Мисалга чигүне китерергә була. Алдан без аның үрнәкләрен, алымнарын җыйдык. Аннан акрынлап кулланышка кертә башладык. Казан федераль университетында дәресләр үткәрәм. Шунда булачак педагогларга чигәргә өйрәтә башладым. Педагог кулы эшләгәндә күзәтә һәм тыңлый да белергә тиеш. Чигү белән кызыксыну зур, хәтта эшмәкәр хатын-кызлар да, безне дә өйрәтмәссез микән, дип мөрәҗәгать итә башлады. Ни өчен чигү кыска вакыт эчендә популярлаша? Чөнки “Казан” милли мәдәният үзәгендә көз көне оештырылган чарада “Ак калфак”ның төрле өлкәләрдә, хәтта чит ил­ләрдә яшәүче әгъзалары катнашты. Аларга кайткач башкаларга да өйрәтергә дигән шарт куелды. Шулай итеп чигү һөнәре районнарда, чит төбәкләрдә икенче сулыш алды.

– “Ак калфак” әгъзаларына очрашуларда милли киемнән булу шартын куясыз икән.

– Баштарак, каян читек, калфак алыйк, дип иңбашын сикертәләр иде. Очрашу булса, иске сөлге, кулъяулык чыгарып тезәләр дә котылдык дип уйлыйлар. Музей әйберләренә кагылыр вакыт узды, үзебезгә инә, киерге алыр чак җитте. Музей әйберен үрнәген алу өчен генә кулланырга ярый. Калфак  белән изүне эшләргә өйрәтеп җибәрдек. Хәзер чәкчәк пешерү эшенә тотынабыз. Мастер-класслар Казанның өч ресторанында барачак. Аларның җитәк­челәре – “Ак калфак” оешмасы әгъзалары. Без Казан тирәсе авылларында киң таралган чәкчәкне, кабарып пешкәнен, бавырсак кебеген пешереп караячакбыз. Шушы чара кысаларында Кытайдан укырга килгән татар балалары белән очрашу да булачак. Кытай татарларына  карап, читтән килеп саф татарча сөйләшәләр, ә без Казанда кайнап туган телебезне белмибез дип нәтиҗә ясаучылар буласына иманым камил.

– “Ак калфак”ның максаты үзгәрде кебек. Аңлашылганча, ул хәзер иң элек үз казаныбызны кайнатырга кирәк дигән фикерне тормышка ашыра.

– Шунсыз булмый. Үз каза­ныңны кайнатмыйча, читләр бе­лән эшләү мөмкин түгел. Шуңа күрә “Ак калфак” хәрәкәтен рес­пуб­ликада җәелдерү максатын куйдык та инде. Безгә читкә чыгып гыйбрәт алырга, аралашырга, бер-беребез­дә сакланып калган үр­нәкләрне өйрәнергә һәм өй­рәтеп җибә­рергә кирәк. Башкортстан, Киров, Әстерхан өлкә­ләре, Швеция, Кытай, Казахстан белән элемтәләр ныгыды. Ә өйрәтер өчен югалган җәүһәр­ләрне кире кайтармыйча булмый. Шәҗәрәңне беләсеңме дигән гади сорауга да җавап бирә алмаучыларыбыз байтак бит. Буа районында шәҗәрә төбәкара конференциясен оештырган идек. Хәзер Балтачта бөтен төбәкләрне, чит илләрдә яшәүче татарларыбызны чакырып Шәҗәрә бәйрәмен оештыру уена килдек. Ул көзгә планлаштырылды. Ни өчен кирәк соң ул, диярсез? Чөнки шәҗәрәләр милләткә нинди куркыныч янавын ачыкларга ярдәм итә.
Бер генә мисал. Әйтик, нәсел­нең бер вәкиле өйләнми, дәвам калдырмый икән, ул ботак корый дигән сүз. Өйләнмәгән һәм кияүгә чыкмаганнарның картотекасын булдыру бу мәсьәләне хәл итүдә беренче адым булыр иде. Балтач районында эш башлаганнар да инде. Бу районда 30 яшьтән 50 яшькә чаклы 945 ялгыз кеше булуы ачыкланган. Башка җирлек­ләрдә бу санның тагын да зур булуы ихтимал. Дәвамчы булмау – бу кешеләр караучысыз кала дигән сүз. Димәк, аларга картлар йортына барып эләгү куркынычы да яный. Бүген республикада 42 картлар йорты бар. Ялгызлар саны артуга таба барган заманда районнарда 42шәр картлар йорты ачу көненә калмагаек. Әхлак, әдәп кануннарын югалту шушы түгелмени инде ул? Димәк, һәр районда димчеләр клубын оештыру сәгате суккан. Азнакай районы, өлгерлек күрсәтеп, димчеләр клубы эш­чәнлеге белән таныштырырга әзерләнә.

– Технологияләр заманында балаларның тумыштан килгән сәләтләрен бетерәбез икән дидегез. Бу нәрсәдә чагыла?

– Кызларны чигәргә өйрәт­кән­дә аларның төс аермавына игътибар иттем. Чөнки урман-кырларга чыгу, табигый төсләрне өйрәнү юк. Менә шуңа күрә районнарда җәй көне җиләк җыю, мунча себеркесе бәйләү бәйгеләрен оештырдык. Өлкән буын рәхәт­ләнеп балаларга җиләк җыюны ничек башлап җибәрергә, нинди дога укырга кирәклеген өйрәтсә, яшь­ләр, балалар бу эшкә шулкадәр кызыксынып кереште. Азнакайда, Биектау районында җиләген дә җыйдылар, кагын да койдылар, мунча себеркесен бәйләү сер­ләренә дә төшенделәр. Ә җый­ган нигъмәтләрне авыл картларына, мохтаҗларга тараттылар. Шулай итеп, Рамазан аенда күркәм йола, саваплы эш башкарылды. Тора-бара сабыйлар белән эш­ләргә кирәклеген дә аңладык.  Ә сабыйларга иң җитмәгән нәрсә – ризык түгел, бишек җыры бүген. Ул тынычландыра да, сабый аңына телнең бөтен матурлыгын да сеңдерә. Балалар бакчаларында бишек җырына өйрәтү эше күп җирдә башланды да инде. Мәктәп өлкәсендә дә милли орлыкларны салу алымнарын кулланып була. Мәсәлән, дәрес бетү яки башлануны кыңгырау чыңы белдерә. Ә бит шушы гап-гади чыңга олы мәгънә салып була. Тупас шалтырау урынына төрле милләт көйләрен файдалану турында әйтүем.

– Кыңгырау чыңына мәгънә салу дисез сез, ә бит кайбер кеше исемнәренең мәгънәсе дә юк.

– Анысы – авырткан мәсьәлә­ләрнең берсе. Кайсы гына төбәккә очрашуга барсак та, шушы мәсь­әләне кузгатмыйча калмыйбыз. Күптән түгел Балтачка барып кайттык. Җәлил хәзрәт бу мәсьәләдә бик зур аңлату эшләре алып барылуын әйтте. Нәтиҗәдә, узган елны туган 415 баланың 6сына гына хәрефләр тезмәсеннән торган исем кушылган. Иң мәгънәле исем кушучы мулла бүләкләнә, ә хәреф тезмәсе кушучыга шелтә бел­дерелә икән. Әмма әти-әнидән узып барыбер берни эшләп булмый. Ул мисалга бер гаиләне китерде. Алар куштырырга теләгән исемнең мәгънәсе үсештә булмый дигәнне аңлата. Мулла шуны аң­латкан, әмма әти-әни тың­ла­маган. Ә хәзер баланың буе үсми икән. Калеб формалашуда кеше исеме хәлиткеч роль уйный, шуны онытмасак иде. Әллә нинди исем­нәр уйлап табабыз бит. Төсне исем итеп кушабыз,  хәтта мәгъ­нәсе үләк­сә дигәнне аңлат­каны да оч­рый. Мондый исем йөрткән балаларга нинди киләчәк юрыйбыз соң без?

– Читкә чыгып гыйбрәт ал, диләр. Нинди гыйбрәтләр алып кайтасыз?

– Самара өлкәсендә гореф-гадәт, телне саклауның никадәр көчле булуына сокланып кайттым. Шәһәр уртасында “Яктылык” ди­гән татар мәктәбе эшли. Анда төрле милләт балалары татарча чараларда теләп катнаша. Губернатор ярдәмчесе ата-аналардан баласын татар мәктәбендә укытырга теләп язылган меңнән артык гариза кабул итеп алганнарын әйтте. Ул, без бу мәктәп белән генә чикләнә алмавыбызны аң­ладык, тагын бер татар мәк­тәбенә нигез салачакбыз, дип ышандырып озатты. Ул “Ак калфак” күтәр­гән проблемаларны кызыксынып тың­лады. Кайбер мәсь­әләләрдә тәкъ­димнәре белән дә уртаклашты.

– Озакламый Бөтендөнья татар хатын-кызларының форумы узачак. Аңа әзерлек ничек бара?

– Беренчесе төгәлләнү белән әзерлек эшләре башланды. Нинди генә һөнәр иясе булсак та, милләт өчен файда китерерлек гамәлләр кылырга бурычлыбыз. Шуңа күрә язучылар һәм рәс­самнар арасында “Гаиләдә һәм җәмгыятьтә татар хатын-кы­зы­ның урыны” ди­гән бәйге игълан ителде. Аңа нәтиҗә форум барышында ясалачак. Моннан тыш “Илемне саклаучы, мине  яклаучыга бүләгем – чиккән кулъяулык”, “Сабантуй батырына чик­кән сөлгем  – бүләгем” чаралары уздырылды. “Ак калфак”ның клублары, оешмалары эшчәнле­генә нәтиҗә ясарга, алдынгыларны билгеләргә уйлап торабыз. Мо­ның өчен күчмә Ак калфак булдырырга уйладык. Эш һәр көнне бара, яңа туган һәр иртәдә яңа­лык бар. Эшләп кенә өлгер. Мил­ләт дип кычкырып йөрүдән туктап, эшли башларга вакыт җитте.
 

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 47, 03.04.2015/)

http://www.vatantat.ru/index.php?pg=910