Урланган балачак

    Ниләр генә күрми адәм баласы. Ничә еллар күңелне тырнап торган бер вакыйга хакында язарга булдым әле. Бу хәл 1948 елның июль аенда була. Миңа ул вакытта 11 яшь.

   Әти сугыштан япон сугышы беткәч кенә кайтты. Әз­рәк тормышлар рәтләнә башлаган чак. Кибеттә талоннар бетеп, ипине ирекле сата башладылар. Шул вакыт әти­не сельпога чакырып, ипи пе­шерергә кушалар, аның анда элек эшләгәне булган. Шулай итеп әти пекарняда, әни колхозда төрле эштә эшләп йө­ри. Бервакыт җәйнең матур көнен­дә бөтен халыкны клуб­ка җы­елышка җыя­лар. Ипи пе­шергән җир­дән әтине дә кереп алалар, бригадир әнине дә алып китә. Шунда ук Гарифуллин Шәй­дулла абзыйны эш урыныннан алып кайтканнар. Улы Зәкуан белән кызы Бибисайма апаны да алып кил­гәннәр. Җыелыш башланган.

   “Авангард” колхозы рәи­се Нәбиулла Әһелев сүз башлаган. Менә шундый указ килде, авылдан берничә гаи­ләне башка төбәккә җибә­рер­гә кирәк. Без уйлаштык та Гарифуллиннар белән Гә­рәй­шиннар гаиләсен җи­бә­рергә булдык. Халык аптырап кала, ничек, кая дигән тавышлар ишетелә. Кем дә кем риза булмаса, үзен җи­бәрәбез дип бик каты чыга Әһелев. Халык аңышып җит­кәнче кул күтәртәләр. Әни һаман кайтмагач, мин пекарняга кереп, әти кая, дип сорадым. Әти белән эшли торган Разыя апа: “Бар, әтиеңне чакырып кил, ул клубта, ипи чыгарасы бар”, – диде. Мин клубка киттем, барсам, ике ишектә дә милиция тора. Бер кешене дә кертмиләр, чыгармыйлар да. Әти янына керә алмадым, елап кайтып киттем. Караңгы төште, сең­лемне җитәкләп бабайларга киттем, шунда безгә: “Аларны җыелыштан ук милиция алып китте”, – дип әйттеләр. Без елаша башладык, икенче көнне сеңлем белән алар яткан бина янына барып елап йөрдек. Әни белән Бибисайма апа бер бүлмәдә иделәр, без кечкенә тәрәзә аша сөйләш­тек, елаштык, алар да елый, без дә елыйбыз.

    Алар: “Озак тотмаслар, чыгарырлар, безнең бер гаебебез дә юк бит”, – диделәр. Юк шул, чыгармадылар. Бер атна, ун көнләп үткәннән соң, аларны милиция белән өйгә алып кайтып, әйберләрне җыйнарга куштылар. Бар булган әйбер бер сандык, бер төенчек урын-җир әй­бер­ләрен әзерләделәр. Ни­һаять, безне җибәрәсе көн билгеләнде. Полуторка машинасына әйберләрне төя­деләр. Урамга халык җы­ел­ды, ап-ак сакаллы 85 яшьлек бабайның, туган-тумача­лар­ның елап калганы әле дә хә­теремдә. Ул шуннан соң озак та үтми вафат булган. Халык елый, кайсысы әзме-күпме күчтәнәчен суза, саубуллаша. Ни өчен кул күтәр­гәннәрен шунда гына аңла­дылар. Шәйдулла абзыйның 3 баласы килгән, хатыны урын өстендә калды, авырый иде, килә дә алмады. Шәй­дулла абзыйга бер төенчек суздылар, ул аның гармуны булган икән. Әти кулына алып сузып җибәрде. Моң агылды, ул гармунда бик матур уйный иде. Шәйдулла абзый җыр сузды. Җырның шушы сүзләре минем йөрәгемә сеңеп калган. “Маңгайларга язган язмышларны сыпырып ташлап булмый кул белән”. Шулай итеп без 8 елга Тымытык авылын калдырып чыгып киттек.

   Бу минем балалык чо­рының бер онытылмас фа­җигасе булды. Безне ике милиционер озата барды. Бө­гелмә төрмәсенә китереп төшер­деләр, ир-атларны бер бүл­мәгә, ә хатын-кызларны, ба­ла-чагаларны бер бүлмәгә кертеп яптылар. Без анда ике атна булдык. Безнең кебек­ләрне тагын китерделәр, ике гаилә Письмянкадан рус ке­шеләре иде. Безне тагын машинага төяп, Казанга озаттылар. Анда тагын бик күп ке­шеләрне китерделәр. Биектау районыннан, Котлы Бөкәш авылыннан, Балтач районыннан... Бер составлык кеше җыйналгач, безне тимер юл станциясенә алып барып товарный вагоннарга төя­деләр. Һәр вагонның ике ягын­да этләр белән безне солдатлар озата барды. Ишек­не аз гына һава керерлек итеп йозаклар белән бикләп куйдылар, вагонның бер ягында ирләр, икенче ягында хатын-кызлар, балалар. Туктый-туктый барабыз. Өч көн баргач, бер станциядә поезд туктады. Ишекләрен ачтылар, чыгарга куштылар. Бу Кемерово өлкәсе Ижморка дигән станция иде. Без әйберләрне алып чыгып бер җиргә җыелдык, килгән бар кешеләрне тезеп барладылар, бер состав кеше бала-чагалар. Кемнәр генә, нинди генә милләт кешеләре юк иде анда: Украинадан, Чуашстаннан, күбесе татарлар иде. Безне Шәйдулла абзыйлар белән Тайга дигән стан­циянең 17 км дигән разъездына билгеләделәр. Ба­ракларга урнаштырдылар. Әтине һәм башка ир-атларны урман кисәргә җибәрделәр.

    Алар кул пычкысы белән урман кистеләр, эшләре шул кадәр­ле авыр иде, әниләрне вагон төяргә җибәрделәр. Ә без 4 км җиргә җәяү йөреп укыдык. Адәм баласы кайда булса да яшәргә тырыша, җай­лаша. Сыер асрадык, бәрәңге утырттык, урманда җиләк-җи­меш җыйдык. Кайтырга гына рөхсәт булмады. Бик сагындык, бик еладык, бик кайтасыбыз килде. Әтиләр Шәй­дул­ла абзыйлар белән сөй­ләшәләр дә тиешле урынга хат җибәрәләр. Шул язу кил­гәннән соң кайтырга рөхсәт итәләр. Мин алданрак кайтып Азнакайга эшкә кердем. Яңадан ике ел үткәч, әтиләр кайттылар. Кайтып, бабайлар нигезенә бик матур итеп йорт җит­кезделәр. Бән­дә ка­һәрләсә дә, Алла ка­һәрлә­мәсен дигән әйтем бар. Алар бик матур итеп тормышларын дәвам итте­ләр. Әти дә, әни дә юк инде хәзер. Безнең урамда күршедә генә яшәгән, безне Себергә озаткан колхоз рәисе бер дә рәхәт күр­мәде. Соңгы көн­нәренә ка­дәр әтидән гафу үтенде. Әти ачу сакламады, ул чирлә­гән­дә, кереп, чәчен алып, кырындырып чыга иде. Әти, син ничек гафу итә аласың, шундый авырлык күреп тә, ди идем. Ул: “Дө­ньяныкы дөнья­да бетсен, Ал­лаһы Тәгалә үзе белер әле”, – ди иде.

   Минем исемә төшсә, йөрәгем әрнеп китә. Башта сугыш вакытында күргән авырлыклар. Аннары сөрген еллары, минем урланган балачагым. Мәрхәмәтсез, гаделсез кешеләр аркасында.

Әдилә Хөснетдинова.

Азнакай

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 116, 11.08.2015/)